پژوهش های جرم شناسی کاربردی

پژوهش های جرم شناسی کاربردی

چالش های صدورآرای وحدت رویه در سیاست جنایی قضایی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکترای تاریخ و تئوری‌های حقوق و دولت از دانشگاه دولتی ایروان، ایروان، ارمنستان. (نویسنده مسئول). رایانامه: A_ameri60@yahoo.com
2 رئیس بخش پژوهشگاه حقوقی آکادمی علوم ارمنستان. رایانامه: Hovhannes.estepanyan.@idt.am
10.22034/aqcr.2026.2078168.1150
چکیده
زمینه و هدف: بر اساس اصل ۱۶۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و ماده ۴۷۱ قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲، دیوان عالی کشور صلاحیت صدور آرای وحدت رویه را با هدف رفع تعارض آرا، ایجاد وحدت در تفسیر قوانین و تضمین امنیت قضایی داراست. این آرای الزام‌آور برای محاکم، نقشی فراتر از تفسیر قضایی یافته و به‌نوعی قاعده‌گذاری قضایی در نظام حقوقی ایران تبدیل شده‌اند، امری که جایگاه آن‌ها را در شکل‌دهی و هدایت سیاست جنایی قضایی ایران برجسته می‌کند. هدف این تحقیق، شناسایی و تحلیل مهم‌ترین چالش‌های صدور آرای وحدت رویه و ارزیابی پیامدهای آن بر سیاست جنایی قضایی است.
روش: پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی انجام شده است. داده‌ها از مرور قوانین، آیین‌نامه‌ها و رویه‌های قضایی مرتبط با صدور آرای وحدت رویه گردآوری و تحلیل شده‌اند تا چالش‌های ساختاری، هنجاری و اجرایی این سازوکار بررسی گردد.
یافته‌ها و نتایج: تحلیل‌ها نشان می‌دهد که صدور آرای وحدت رویه با چالش‌هایی همچون تقابل با اصل تفکیک قوا و گسترش نقش شبه‌تقنینی دیوان، احتمال مغایرت با موازین شرعی و قانون اساسی، دشواری اصلاح و یکپارچه‌سازی آرای صادره، فقدان سازوکار نظارتی، ابهام در زمان لازم‌الاجرا شدن و احتمال تعارض با اصول حقوق کیفری مواجه است. این چالش‌ها نشان می‌دهند که آرای وحدت رویه، با وجود کارکرد وحدت‌بخش، می‌توانند تنش‌های ساختاری و هنجاری در سیاست جنایی ایجاد کنند. در صورت فقدان بازنگری در سازوکار صدور و نظارت بر این آرا، سیاست جنایی قضایی ایران با خطر کاهش مشروعیت، تضعیف عدالت کیفری و ناپایداری مواجه خواهد شد. بررسی این چالش‌ها فراتر از بحث آیین دادرسی، تحلیلی بنیادین از یکی از ارکان مؤثر در سیاست جنایی قضایی کشور است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Challenges of Issuing Unifying Rulings in Iran’s Judicial Criminal Policy

نویسندگان English

Abolfazl Ameri shahrabi 1
hohanec estepaniyan 2
1 Ph.D. in History and Theories of Law and State, Yerevan State University, Yerevan, Armenia. (Corresponding Author). Email: A_ameri60@yahoo.com
2 Head of the Legal Research Department, Armenian Academy of Sciences. Email: Hovhannes.estepanyan.@idt.am
چکیده English

Field and Aims: According to Article 161 of the Constitution of the Islamic Republic of Iran and Article 471 of the Criminal Procedure Code of 2013, the Supreme Court holds the authority to issue unifying rulings (Ahkām-e Vahdat-e Ruyeh) with the aim of resolving conflicting judgments, ensuring consistency in the interpretation of laws, and guaranteeing judicial security. These binding rulings for lower courts have evolved beyond mere judicial interpretation, effectively serving as a form of judicial rule-making within the Iranian legal system. This elevates their role in shaping and guiding criminal justice policy in Iran. The purpose of this study is to identify and analyze the main challenges in issuing unifying rulings and to assess their implications for the country’s criminal justice policy.
Method: This research adopts a descriptive-analytical approach. Data were collected and analyzed through a review of laws, regulations, and judicial practices related to the issuance of unifying rulings, in order to examine the structural, normative, and practical challenges of this mechanism.
Findings and Conclusions: The analysis indicates that the issuance of unifying rulings faces challenges such as tension with the principle of separation of powers, expansion of the Supreme Court’s quasi-legislative role, potential conflicts with Sharia and constitutional provisions, difficulties in amending and harmonizing issued rulings, lack of supervisory mechanisms, ambiguity regarding their effective date, and possible contradictions with fundamental principles of criminal law. These challenges demonstrate that, despite their unifying function, such rulings may generate structural and normative tensions within criminal justice policy. Without a review and oversight of the issuance process, Iran’s criminal justice policy risks decreased legitimacy, weakened judicial fairness, and instability. Examining these challenges goes beyond procedural discussion, providing a fundamental analysis of one of the key pillars of Iran’s criminal justice policy.

کلیدواژه‌ها English

Challenges of Issuing Unifying Rulings in Iran&‌‌‌rsquo
s Judicial Criminal Policy
- اسدیان، ابراهیم. (1394). آیین دادرسی در دیوان عالی کشور. چاپ اول. سنجش.
- باری، مجتبی. (1396). نکات کلیدی آرای وحدت رویه. کتاب آوا.
- حسینی. محمدرضا. (1388). آیین دادرسی در دیوان عالی کشور. چاپ اول. نو.
- جعفری‌تبار، حسن. (1396). دیو در شیشه، در فلسفه رویه قضایی. ویراست دوم. نگاه معاصر.
- داوید، رنه. (1383). نظام‌های حقوقی بزرگ معاصر (سید حسین صفایی، مترجم). بنیاد حقوقی میزان.
- راسخ، محمد. (1398). نگاهی به مبانی حقوق عمومی. دیباچه در کلیات حقوق عمومی. چاپ اول. مجد.
- رفیعی، محمدرضا. (1401). ایجاد وحدت رویه (مبانی، چالش‌ها و راهکارها). چاپ اول. مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.
سیاه بیدی، سعید. (1399). نقدی بر رأی وحدت رویه شماره 794 دیوان عالی کشور در باب بطلان توافقات مغایر با مصوبات بانک مرکزی پیرامون تعیین سود تسهیلات. فصلنامه رأی (مطالعات آرای قضایی)، 9(31)، 87-108.
https://www.raayjournal.ir/article_45687.html
- صادق‌پور، محمدجعفر. (1400). نقدی بر رأی وحدت رویه شماره ۷۶۱ مورخ 02/08/1396 هیئت‌ عمومی دیوان ‌عالی ‌کشور در خصوص دیه شکستگی بینی. فصلنامه رأی (مطالعات آرای قضایی)، 10(34)، 59-73.
https://pr.jri.ac.ir/article_719529.html
- طباطبایی مؤتمنی. (1389). آزادی‌های عمومی و حقوق بشر. دانشگاه تهران.
- فرحی، معصومه سادات، امیدی فرد، عبدالله، و راغبی، محمدعلی. (1399). بازکاوی فقهی حقوقی آراء وحدت رویه ۷۰۸ و ۷۱۸ در پرتو ادله مشروعیت حق حبس زوجه. فقه و مبانی حقوق اسلامی، 53(2)، 353-370.
https://journal.ut.ac.ir/article_81085.html
- کریمی، علیرضا. (1390). نگاهی به کارکردهای آرای وحدت رویه در حقوق ایران. حقوق و سیاست.
- کاتوزیان، ناصر. (1382). مبانی حقوق عمومی. چاپ دوم. بنیاد حقوقی میزان.
- کاتوزیان، ناصر. (1354). نقد رویه قضایی. مجله کانون وکلا.
- محسنی، حسن. (1399). مزد کوتاهی در پرداخت مزد (نقدی بر رأی وحدت رویۀ شمارۀ ۷۵۷ هیئت عمومی دیوان عالی کشور). مطالعات حقوق خصوصی، 50(1)، 171-188.
- محمدزاده، اسماعیل. (1393). حقوق اساسی در آیینه رویه قضایی. چاپ اول. نشر اسلامی.
- محمدزاده وادقانی، علیرضا. (1376). رویۀ قضائی و نقش سازندۀ آن در حقوق. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، 38(125)، 43-65.
https://journals.ut.ac.ir/article_15904.html
- مدنی، جلال‌الدین. (1375). حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران. چاپ چهارم. آگاه.
- منتسکیو. (1387). روح‌القوانین (علی‌اکبر مهتدی، مترجم). چاپ خانه مجلس.
- موسوی، عباس. (1379). بازنگری در آرای وحدت رویه. چاپ اول. سنجش.
- مردانی، نادر، و بهشتی، محمدجواد. (1380). آیین دادرسی مدنی و بازرگانی. چاپ اول. دادگستر.
- نیکونهاد، حامد، و زهرا، زندیه. (1398). حکومت موازین اسلامی بر اطلاق و عموم اصول قانون اساسی در رویه فقهای شورای نگهبان؛ نگاهی رویه‌ای به آثار نظارت شرعی بر اصول قانون اساسی. دانش حقوق عمومی، 8(24)، 109-132.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1679615
- وکیلیان، حسن. (1397). جایگاه رویه قضایی و قانون به‌عنوان منابع حقوق در دکترین حقوقی. پژوهش حقوق عمومی، 19(58)، 81-57.
https://qjpl.atu.ac.ir/article_8608.html
- هاشمی، سید محمد. (1391). بایسته‌های حقوق اساسی. بنیاد حقوقی میزان.
- Ackerman, B. (2000). The new separation of powers. Harvard Law Review, 113.
- Barnard, C., & Peers, S. (2020). European Union law (3rd ed.). Oxford University Press.
- Clark, T. (1975). Separation of powers. Willamette Law Journal, 11.
- Elliot, C., & Quinn, F. (2011). English legal system (12th ed.). Prentice Hall.
- Gillespie, A., & Siobhan, W. (2021). The English legal system (8th ed.). Oxford University Press.
- Howard, Y. (2023). Legal Justice in 21Century, (2nd ed.). London:
- Norbert, M. E. (2019). Legislation and new approach (8th ed.). Sage.
- Sanchez, F. (2019). Legal systems and social theories (4th ed.). Polity Press.

  • تاریخ دریافت 28 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 15 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 15 بهمن 1404
  • تاریخ اولین انتشار 04 اسفند 1404
  • تاریخ انتشار 04 اسفند 1404