پژوهش های جرم شناسی کاربردی

پژوهش های جرم شناسی کاربردی

تبیین سویه‌های معماری در تحقق عدالت فضایی در شهر اسلامی با تأکید بر حقوق شهری و امنیت اجتماعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مریم نوری 1
ریحانه سادات حاج میرصادقی 2
1 گروه معماری، واحد شهریار، دانشگاه آزاد اسلامی، شهریار، ایران. (نویسنده مسئول). رایانامه: Maryam.nouri@iau.ac.ir
2 گروه معماری، واحد شهریار، دانشگاه آزاد اسلامی، شهریار، ایران. رایانامه: reianeh@iau.ac.ir
10.22034/aqcr.2026.2088056.1208
چکیده
در سال‌های اخیر و هم‌زمان با تشدید نابرابری‌های فضایی در شهرهای معاصر، مفهوم عدالت فضایی به یکی از رویکردهای بنیادین در مطالعات شهری تبدیل شده است. در چارچوب نظری شهر اسلامی، عدالت فضایی مفهومی چندبعدی است که ارتباطی تنگاتنگ با حقوق شهری و امنیت اجتماعی دارد و در ساختار کالبدی و سازمان فضایی شهر متجلی می‌شود. با این حال، بسیاری از شهرهای معاصر در جوامع اسلامی با چالش‌هایی همچون نابرابری در دسترسی به خدمات شهری، گسست فضایی و کاهش احساس امنیت مواجه‌اند. پژوهش حاضر با هدف تبیین سویه‌های معماری در تحقق عدالت فضایی در شهر اسلامی و تحلیل سازوکارهای کالبدی- فضایی مؤثر بر حقوق شهری و امنیت اجتماعی انجام شده است. پژوهش از نظر هدف، بنیادی-کاربردی و از نظر ماهیت، کیفی است و با رویکرد تفسیری–تحلیلی مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی با تأکید بر استخراج چارچوب مفهومی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که تحقق عدالت فضایی در شهر اسلامی بر سه سازوکار اصلی استوار است: سازمان فضایی و الگوی دسترسی که نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش یا تشدید نابرابری‌های فضایی دارد؛ توزیع عادلانه خدمات و منابع شهری. کیفیت فضاهای شهری که شامل مؤلفه‌هایی نظیر ایمنی، خوانایی، نورپردازی و قابلیت استفاده عمومی بوده و تجربه زیسته عدالت را شکل می‌دهد. همچنین حقوق شهری شامل دسترسی برابر، مشارکت اجتماعی و کرامت انسانی که به‌عنوان بستر تحقق عدالت فضایی عمل می‌کند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که عدالت فضایی، حقوق شهری و امنیت اجتماعی در قالب یک نظام مفهومی درهم‌تنیده عمل می‌کنند. در این میان، معماری به‌عنوان ابزار واسط و راهبردی، از طریق سازمان‌دهی فضایی، ارتقای کیفیت محیط شهری و تقویت تعاملات اجتماعی، نقش اساسی در تحقق هم‌زمان این سه مؤلفه در شهر اسلامی ایفا می‌کند و می‌تواند به‌عنوان اصول راهنما موردتوجه معماران و شهرسازان در تحقق شهر اسلامی قرار بگیرد.
کلیدواژه‌ها
عدالت فضایی
حقوق شهری
امنیت اجتماعی
شهر اسلامی
معماری
موضوعات

عنوان مقاله English

Elucidating Architectural Dimensions in the Realization of Spatial Justice in the Islamic City with Emphasis on Urban Rights and Social Security

نویسندگان English

Maryam Nouri 1
Reyhaneh Sadat Haj Mirsadeghi 2
1 Assistant Professor, Department of Architecture, Shahr.C., Islamic Azad University, Shahryar, Iran. (Corresponding Author). Email: Maryam.nouri@iau.ac.ir
2 Assistant Professor, Department of Architecture, Shahr.C., Islamic Azad University, Shahryar, Iran. Email: reianeh@iau.ac.ir
چکیده English

In recent years, and at the same time as spatial inequalities in contemporary cities have intensified, the concept of spatial justice has become one of the fundamental approaches in urban studies. In the theoretical framework of the Islamic city, spatial justice is a multidimensional concept that is closely related to urban rights and social security and is manifested in the physical structure and spatial organization of the city. However, many contemporary cities in Islamic societies face challenges such as inequality in access to urban services, spatial discontinuity, and a decrease in the sense of security. The present study aims to explain the aspects of architecture in realizing spatial justice in the Islamic city and analyze the physical-spatial mechanisms affecting urban rights and social security. The research is fundamental-applied in terms of purpose and qualitative in nature, and was conducted with an interpretative-analytical approach based on qualitative content analysis with an emphasis on extracting a conceptual framework. The findings show that the realization of spatial justice in an Islamic city is based on three main mechanisms: spatial organization and access pattern, which play a decisive role in reducing or intensifying spatial inequalities; fair distribution of urban services and resources. The quality of urban spaces, which includes components such as safety, readability, lighting, and public usability and shapes the lived experience of justice. Also, urban rights, including equal access, social participation, and human dignity, act as a platform for the realization of spatial justice. The show that spatial justice, urban rights, and social security operate in the form of an intertwined conceptual system. In the meantime, architecture, as an intermediary and strategic tool, plays a fundamental role in the simultaneous realization of these three components in an Islamic city through spatial organization, improving the quality of the urban environment, and strengthening social interactions, and can be considered as guiding principles by architects and urban planners in the realization of an Islamic city.

کلیدواژه‌ها English

Spatial Justice
Urban Rights
Social Security
Islamic City
Architecture
- امین‌زاده، بهناز، و نقی‌زاده، محمد. (1381). آرمان‌شهر اسلام: شهر عدالت. صفه، 12(2)، 21-31.
20.1001.1.1683870.1381.12.4.9.0.
- ابن خلدون. (۱۳۸۵). مقدمه ابن خلدون (محمد پروین گنابادی، مترجم؛ چاپ سیزدهم). انتشارات علمی و فرهنگی.
-  اهلرز، اکارت. (1373). شهر شرق اسلامی: مدل و واقعیت (محمدحسین ضیاء توانا و مصطفی مومنی، مترجمان و ویراستاران). تحقیقات جغرافیایی، 9(1)، 27-65.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage.
-  ایمانی، بهرام، و سبزی، برزو. (1404). مفهوم‌سازی عدالت فضایی در راستای تدوین معیارها و شاخص‌های آن در نظام برنامه‌ریزی روستایی. مجلس و راهبرد، 32(123)، 211-249.
Doi: 10.22034/mr.2024.16433.5720.
-  بلیلان اصل، لیدا، و ستارزاده، داریوش. (1394). مقایسه گستردگی شهر تبریز در دوره‌های ایلخانی، صفوی و قاجار با استناد بر مستندات تاریخی. نشریه هویت شهر، 21(9)، 57-70.
https://sanad.iau.ir/journal/hoviatshahr/Article/7077?jid=7077.
-  توسلی، محمود. (1401). اصول و روش‌های طراحی شهری و فضاهای مسکونی در ایران (جلد اول). مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران.
https://www.gisoom.com/book/1.
-  توسلی، محمود. (1381). ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران. پیام و پیوند نو: تهران.
http://library.aui.ac.ir/dL/search/default.aspx.
- سعیدی منفرد، ساناز، حنایی، تکتم، و شیروانی مقدم، سوسن. (1399). تبیین مؤلفه‌های کالبدی و عملکردی مؤثر بر عدالت فضایی در سکونتگاه‌های حاشیه‌ای (مطالعه موردی: کلان‌شهر مشهد). معماری و شهرسازی پایدار، 8(1)، 67-81.
Doi: 20.1001.1.25886274.1399.8.1.5.0.
- عبداللهی، افشین، سعیدی، مهدی، و سیاری، هدیه. (1404). تحلیل عوامل محیطی مؤثر بر پیشگیری از جرم و افزایش حس امنیت و مصونیت از خطر در پارک‌های شهری (نمونه موردی: پارک آبیدر شهر سنندج). پژوهش‌های جرم‌شناسی کاربردی، 3(10)، 29-60.
Doi:10.22034/aqcr.2025.2071622.1111.
-  علیزاده، هوشمند، و حبیبی، کیومرث. (1390). عوامل شکل‌دهنده شهرهای اسلامی-تاریخی مسلمانان. مطالعات شهر ایرانی اسلامی، 3(1)، 71-76.
https://www.magiran.com/paper/.
- فلامکی، منصور. (1402). شکل‌گیری معماری در تجارب ایران و غرب (چاپ سوم). تهران: فضا.
https://ajansbook.ir.
- منصوری، سید امیر. (1392). سازمان فضایی در شهر اسلامی ایران. هنر و تمدن شرقی، 1(1)، 51-62.
 https://www.jaco-sj.com/article_3691.html
-  نوری، مریم، عزیزی، شادی، و نصیر سلامی، محمدرضا. (۱۳۹۸). تبیین جایگاه اصول راهنما در فهم معمار بومی از مسئله طراحی معماری (مطالعه موردی: روستای سراج‌محله). مسکن و محیط روستا، 38(165)، 49-64.
http://jhre.ir/article-۱-۱۷۰۵-fa.html
 -AlSayyad, N. (1997). Urbanism, history, and the Islamic city. Routledge.
DOI:10.1016/B978-008044910-4.01058-0.
 -Ardalan, N., & Bakhtiar, L. (1973). The sense of unity: The Sufi tradition in Persian architecture. University of Chicago Press.Bianca, S. (2000). Urban form in the Arab world: Past and present. Thames & Hudson. DOI:10.1017/S0020743800035005
- Balilan Asl, L., Nouri, M.. & Sattarzadeh, D. (2014). Investigating the Spatial Organization and Structure of Iranian Cities till Mid Qajar Era and Presenting Pattern of Traditional Structure of Cities in This Era. Armanshahr Architecture & Urban Development, 7(12), 81-105.
https://www.armanshahrjournal.com/article_33520.html?lang=en
- Fainstein, S. S. (2010). The just city. Cornell University Press. Habitat International. (2025). Defining spatial justice: A review. Habitat International, 160, 103387.
https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2025.103387.
- Feitosa, F. O., Wolf, J. H., & Marques, J. L. (2024). Operationalizing spatial justice in urban planning: Bridging theory with practice. Urban Research & Practice, 17(5), 720–736.
https://doi.org/10.1080/17535069.2024.2341254
- Fuchs, C.h. (2019). Henri Lefebvre’s Theory of the Production of Space & the critical theory Communication, Communication Theory, 29(2).
https://www.researchgate.net/publication/328004569_Henri_Lefebvre%27s_Theory_of_the_Production_of_Space_and_the_Critical_Theory_of_Communication
- Harvey, D. (2009). Social justice and the city (Rev. ed.). University of Georgia Press. (Original work published 1973).
https://www.researchgate.net/publication/287246776_Social_justice_and_the_city_Revised_Edition
- Hourani, A., & Stern, S. M. (Eds.). (1970). The Islamic city: A colloquium. University of Pennsylvania Press.
https://www.amazon.com/Islamic-City-Colloquium-Albert-Hourani/dp/0851810012.
- Jacobs, J. (1961). The death and life of great American cities. Random House. https://openyls.law.yale.edu/server/api/core/bitstreams/fe7b632d-e82d-47fa-99d5-fa796b619210/content
- Lefebvre, H. (1991). Le droit à la ville. Anthropos.
https://theanarchistlibrary.org/library/henri-lefebvre-right-to-the-city
- Newman, O. (1972). Defensible space: Crime prevention through urban design.
https://books.google.com/books/about/Defensible_Space.html?id=_r_SAAAAIAAJ.
- Rawls, J. (1971). A theory of justice. Harvard University Press.
https://books.google.com/books/about/A_Theory_of_Justice.html?hl=id&id=b7GZr5Btp30C
-  Soja, E. W. (2010). Seeking spatial justice. University of Minnesota Press. Watson, S. (Ed.). (2020). Spatial justice in the city. Routledge.
https://www.jssj.org/wp-content/uploads/2012/12/JSSJ1-1en4.pdf.