پژوهش های جرم شناسی کاربردی

پژوهش های جرم شناسی کاربردی

بایسته‌ها و جلوه‌های عملی قضازدایی در سیاست جنایی تقنینی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
یعقوب رستمی 1
یزدان نصرتی 2
قباد کاظمی 3
1 گروه حقوق، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی کرمانشاه، ایران. رایانامه: ia.rostami@iau.ir
2 گروه حقوق، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی کرمانشاه، ایران. (نویسنده مسئول) رایانامه: ghobadkazemi@iau.ac.ir
3 گروه حقوق، واحد کرمانشاه، دانشگاه آزاد اسلامی کرمانشاه، ایران. رایانامه: nosratyiyazdan@ut.ac.ir
10.22034/aqcr.2026.2073389.1124
چکیده
قضازدایی به عنوان یکی از راهبردهای محوری سیاست جنایی نوین، در پی کاهش مداخلات کیفری و خروج دعاوی از دایره رسیدگی‌های رسمی قضایی است. پژوهش حاضر با هدف بررسی بایسته‌های نظام تقنینی در تحقق قضازدایی و شناسایی جلوه‌های عملی آن در سیاست جنایی تقنینی ایران انجام شده است. پرسش اصلی این است که بایسته‌های نظام تقنینی در احیای قضازدایی کدامند و این راهبرد چه جلوه‌هایی در قوانین موضوعه ایران یافته است؟. این پژوهش به شیوه توصیفی-تحلیلی نگارش یافته است. قانون‌گذار ایران در دو دهه اخیر گام‌های مهمی در جهت نهادینه‌سازی قضازدایی برداشته است. قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ با پیش‌بینی نهادهایی چون مجازات‌های جایگزین حبس، تعویق صدور حکم و نظام نیمه‌آزادی، و قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ با معرفی نهادهایی مانند تعلیق تعقیب، تعویق تعقیب، میانجی‌گری کیفری و بایگانی پرونده، تحولی بنیادین در این زمینه ایجاد کرده‌اند. با این حال، اجرای این نهادها با چالش‌هایی از جمله عدم انسجام تقنینی، ابهام در قوانین، ضعف زیرساخت‌های اجرایی و فقدان فرهنگ‌سازی مناسب مواجه است. قضازدایی در سیاست جنایی تقنینی ایران با شکافی میان بایسته‌های تقنینی و جلوه‌های عملی روبه‌رو است. تحقق این راهبرد نیازمند رویکردی جامع و چندبعدی مانند اصلاح ساختار تقنینی شامل هماهنگی مراجع قانون‌گذاری، صراحت قوانین و به‌روزرسانی مستمر، تقویت زیرساخت‌های اجرایی شامل نهادهای نظارتی، مددکاری اجتماعی و فناوری‌های نوین و آموزش تخصصی کنشگران نظام عدالت کیفری و فرهنگ‌سازی اجتماعی است. تحقق عدالت کیفری از رهگذر قضازدایی، مستلزم عبور از رویکردهای مقطعی و اتخاذ راهبردی بلندمدت و مبتنی بر مطالعات جرم‌شناختی و نیازسنجی اجتماعی است.
کلیدواژه‌ها
قضازدایی
سیاست جنایی تقنینی
قانونگذاری
تراکم‌زدایی
جرم زدایی
موضوعات

عنوان مقاله English

Requirements and Practical Manifestations of De-Judicialization in Iran’s Legislative Criminal Policy

نویسندگان English

yaqub rostami 1
Yazdan Nosrati 2
Ghobaf Kazemi 3
1 Department of Law, Kermanshah Branch, Islamic Azad University of Kermanshah, Iran. Email: ia.rostami@iau.ir
2 Department of Law, Kermanshah Branch, Islamic Azad University of Kermanshah, Iran. (Corresponding Author). Email: ghobadkazemi@iau.ac.ir
3 Department of Law, Kermanshah Branch, Islamic Azad University of Kermanshah, Iran. Email: nosratyiyazdan@ut.ac.ir
چکیده English

De-judicialization, as one of the core strategies of modern criminal policy, seeks to reduce criminal interventions and remove disputes from the scope of formal judicial proceedings. The present study aims to examine the requirements of the legislative system for realizing de-judicialization and to identify its practical manifestations in the legislative criminal policy of Iran. The main question is: what are the requirements of the legislative system for the revival of de-judicialization, and what manifestations has this strategy found in the substantive laws of Iran? This research is written in a descriptive-analytical manner. In the past two decades, the Iranian legislator has taken significant steps toward the institutionalization of de-judicialization. The Islamic Penal Code (2013), by providing institutions such as alternative punishments to imprisonment, postponement of sentencing, and the semi-release system, as well as the Code of Criminal Procedure (2013), by introducing institutions such as suspension of prosecution, deferment of prosecution, criminal mediation, and case archiving, have brought about a fundamental transformation in this field. However, the implementation of these institutions faces challenges including legislative incoherence, ambiguity in the laws, weak executive infrastructure, and a lack of proper cultural awareness. De-judicialization in the legislative criminal policy of Iran faces a gap between legislative requirements and practical manifestations. Realizing this strategy requires a comprehensive and multidimensional approach, including the reform of the legislative structure (coordination among legislative authorities, clarity of laws, and continuous updating), strengthening executive infrastructure (supervisory bodies, social work services, and modern technologies), specialized training for criminal justice system actors, and social culture-building. The realization of criminal justice through de-judicialization necessitates moving beyond ad hoc approaches and adopting a long-term strategy based on criminological studies and social needs assessment.

کلیدواژه‌ها English

De-judicialization
Legislative Criminal Policy
Legislation
Decongestion
Decriminalization
- آشوری، محمد. (۱۳۹۵). تحول جایگاه دادسرا و ترافعی شدن امر تعقیب. در مجموعه مقالات تأملاتی در حقوق تطبیقی: به مناسبت نکوداشت دکتر سید حسین صفایی (جلد ۲، چاپ چهارم). تهران: انتشارات سمت و مؤسسه حقوق تطبیقی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران.
- آنسل، مارک. (1401). دفاع اجتماعی (محمد آشوری و علی حسین نجفی ابرندآبادی، مترجمان؛ چاپ ششم) انتشارات کتابخانه گنج دانش.
- ایولاسال، ژان. (۱۳۷۹). جایگزین سلب آزادی و برآورد ترازنامه آنها در حقوق فرانسه ( علی حسین نجفی ابرندآبادی، مترجم). تحقیقات حقوقی، (۳۱ و ۳۲)، 271-282.
https://lawresearchmagazine.sbu.ac.ir/article_56597.html
- بابایی، محمدعلی، و غلامی، میثم. (1392). مهم­ترین جلوه­های کیفرزدایی در قانون جدید مجازات اسلامی. پژوهشنامه اندیشه­های حقوقی، 1(3)، 59-80.
https://www.magiran.com/paper/1164295
- بوریکان، ژاک، و سیمون، آن ماری. (1389). آیین دادرسی کیفری (عباس تدین، مترجم؛ چاپ اول). انتشارات خرسندی.
- جبیب‌زاده، محمدجعفر، نجفی ابرندآبادی، علی حسین، و کلانتری، کیومرث. (1380). تورم کیفری، عوامل و پدیده‌ها. مدرس علوم انسانی، 5 (21)، 59-78.
https://sid.ir/paper/425038/fa
- حق پناهان، عباس. (۱۳93). بررسی و تحلیل حقوقی و جرم‌شناختی قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی نوین (چاپ اول). انتشارات جنگل.
- خسروشاهی مطلق، مهدی، و پورمحمدی، روح‌الله. (۱۳۸۹). بررسی اجمالی لایحه مجازات‌های اجتماعی جایگزین زندان. ماهنامه دادرسی، 14(83)، 23-26.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/614521
- جوان جعفری بجنوردی، عبدالرضا، و نورپور، محسن. (۱۳۹۴). تعقیب‌زدایی کیفری؛ بازتابی نوین از الغاگرایی کیفری. پژوهشنامه حقوق کیفری، 6 (2)، 75-98.
https://jol.guilan.ac.ir/article_1394.html
-  رایجیان اصلی، مهرداد. (۱۳۸۱). تبیین استراتژی عقب‌نشینی یا تحدید دامنه مداخله حقوق جزا و جایگاه آن در ایران. حقوقی دادگستری، 66(41)، 93-118.
https://www.jlj.ir/article_46637.html
- رضایی، غلامحسین. (1389). راهبردهای تعلیق و تعویق در فرایند کیفری (چاپ اول). بنیاد حقوقی میزان.
- زهر، هوارد. (1383). کتاب کوچک عدالت ترمیمی (حسین غلامی، مترجم). انتشارات مجد.
- سهراب بیگ، امیرعباس. (1380). راهکارهای غلبه بر اطاله دادرسی (چاپ اول). انتشارات قوه قضاییه.
- شاهرخی، سعیده. (1393). راه‌های پیشگیری از اطاله دادرسی در امور کیفری (پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه باهنر کرمان).
- شمس ناتری، محمدابراهیم، و جاهد، علی. (1387). عوامل و نتایج تورم کیفری و راهکارهای مقابله با آن. فقه و حقوق، 5(17)، 93-120.
https://hoquq.iict.ac.ir/article_22894.html
- عمید، حسن. (۱۳۷۹). فرهنگ فارسی عمید (چاپ نوزدهم). مؤسسه انتشارات امیرکبیر.
- معاونت حقوقی و توسعه قضایی قوه قضاییه. (1384). گزارش جرم‌زدایی اروپا. چاپ سلسبیل.
- کاتینگهام، جان. (۱۳۷۷). فلسفه مجازات (محمدرضا ظفری، مترجم). نقد و نظر، 3(12)، 178-207.
https://jpt.isca.ac.ir/article_22007.html
- کیان ارثی، نیما، شکرچی‌زاده، محسن، و زمانی، مسعود. (1400). معامله اتهام در حقوق کیفری آمریکا و ایران و تأثیر آن بر قضازدایی با رویکرد فقهی. مطالعات فقه اقتصادی، 3(5)، 105-120.
https://journal.ihrci.ir/article_147369.html
- مهرا، نسرین. (1377). درآمدی بر جرم‌زدایی، کیفرزدای و قضازدایی. تحقیقات حقوقی، (21 و 22)، 301-311.
https://lawresearchmagazine.sbu.ac.ir/article_56884.html
- کوشکی، غلامحسن. (1389) جایگزین­های تعقیب دعوای عمومی در نظام دادرسی کیفری ایران و فرانسه. پژوهش‌های حقوق عمومی، 12(29)، 327-350.
https://qjpl.atu.ac.ir/article_2511.html
- گسن، ریموند. (1370). مقدمه‌ای بر جرم‌شناسی( مهدی کی‌نیا، مترجم). انتشارات مهدی کی‌نیا.
- گودرزی بروجردی، محمدرضا، و مقدادی، لیلا. (۱۳۸۴). کیفرشناسی فایده‌گرا (گریزگاهی توانمند برای زندان زدایی). اصلاح و تربیت، (44)، 34-36.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/304863
- لازرژ، کریستین. (1399). درآمدی بر سیاست جنایی (علی حسین نجفی ابرندآبادی، مترجم). چاپ هشتم. بنیاد حقوقی میزان.
- قیاسی، جلال‌الدین، حیدری، مسعود، و اشرافی، محمود. (1391). بررسی تعویق صدور حکم در لایحه مجازات اسلامی. حقوق جزا و جرم‌شناسی، 1(1)، 17-38.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1026721
- محمودی، جواد. (۱۳۸۵). قضازدایی و جرم‌زدایی از منظر قانون اساسی و حقوق اداری. الهیات و حقوق، (19)، 105-122.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/104580
- نجفی ابرندآبادی، علی حسین. (۱۳۹۸). سیاست جنایی. در امیرحسن  نیازپور (ویراستار)، دانشنامه علوم جنایی اقتصادی (چاپ دوم). بنیاد حقوقی میزان.
 - نجفی ابرندآبادی، علی حسین، و هاشم‌بیگی، حمید. (۱۴۰۱). دانشنامه جرم‌شناسی (چاپ ششم). انتشارات گنج دانش.
- نجفی ابرندآبادی، علی حسین، و هاشم‌بیگی، حمید. (1391). دانشنامه جرم‌شناسی. انتشارات گنج دانش.
- نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین. (1399). درآمدی بر سیاست جنایی (چاپ هشتم، کریستین لازرژ). بنیاد حقوقی میزان.
- نجفی ابرندآبادی، علی حسین، حبیب‌زاده، محمدجعفر، و خالقی، ابوالفتح. (۱۳۸۰). حبس خانگی. مدرس علوم انسانی، (21)، 141-156.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/50267
- نجفی ابرندآبادی، علی حسین. (۱۳۸۲). از عدالت کلاسیک تا عدالت ترمیمی. الهیات و حقوق، (9 و 10)، 3-38.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/22699
- نیازپور، امیرحسن. (1392). توافقی شدن آیین دادرسی کیفری (چاپ دوم). بنیاد حقوقی میزان.
- ولیدی، محمد صالح. (1380). نقش تعدیل‌کنندة تعلیق مراقبتی به‌عنوان کیفر جایگزین زندان. دادرسی، (25)، 12-15.
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/76637
- Wing Lo, T., Maxwell, G. M., & Wong, D. S. W. (2006). Diversion from youth courts in five Asia Pacific jurisdictions: Welfare or restorative solutions. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology.
- Russoniello, K., Vakharia, S. P., Netherland, J., Naidoo, T., Wheelock, H., Hurst, T., & Rouhani, S. (2023). Decriminalization of drug possession in Oregon: Analysis and early lessons, sagepub.